براي سنتهاي تازه به حساب ميآمد، سنتهايي كه چند قرن پيش نادر بودند و عمر برخي از چند سال تجاوز نميكرد. اين روشهاي تازه طبعاً در بخشهاي معدني غنيتر بهكار برده ميشد، كه نشانههاي كار روميان اغلب در آن ديده شده بود. در دوران طاعون اين معادن سخت دستخوش انحطاط شدند و بار ديگر كشف ذخاير عظيم قارهٴ جديد در اواسط سدهٴ شانزدهم، موجب ركود بهرهبرداري از بسياري معادن نقره و سرب گرديد، زيرا ديگر سودآور نبودند.
ولي نبايد بر تاريخ پيشي بگيريم. ما تنها با معلومات سطحي دربارهٴ معدنكاري سدههاي ميانه پيش از سدهٴ چهاردهم سروكار داريم. در سدهٴ چهاردهم تا حدي اطلاعات افزايش يافت، ولي كمتر ارزش فني داشت. مكانها و معادني كه در سدهٴ چهاردهم بهرهبرداري ميشدند، عموماً پيش از آن شناخته شده بودند (يا مشابه آنها را در همان نزديكيها ميشناختند)، هيچ يك از روشها تازه نبود و اگر هم بود، چندان بهچشم نميخورد. آثار فراواني كه دربارهٴ معدنكاري در سدههاي ميانه است، براي محقق اقتصاد يا جامعهشناسي، بيش از مورخ صنعت ارزش دارد.
تعداد زيادي از آنها را بدون اينكه چندان بهرهاي گرفته باشم، بررسي كردم و ميدانم بسياري ديگر هستند كه از نظرم دور ماندهاند، مثلاً پژوهشهاي مستقلي كه در مجلههاي معدنكاري يا در نشريات انجمنهاي باستانشناسي ولايات چاپ ميشوند. با اين همه، ممكن است بررسي دقيقتر و ارزيابي عميقتر آن نوشتههاي فراوان، مطالب تازهاي را دربارهٴ تاريخ معدنكاري و متالورژي آشكار سازد.1
بسياري از پژوهشها را مورخان حقوق انجام دادهاند؛ چون رسوم معدنكاري خيلي زود در بسياري نقاط به صورت مواد قانون درآمد. پيشهٴ معدنكاري پيش از بسياري مشاغل ديگر تحت قاعده درآمد. مجموعهٴ بغرنج وظايف، حقوق، غرامات و غيره بايستي بهوجود ميآمد. بررسي تطبيقي اين مجموعههاي قوانين و مقررات در بخشهاي مختلف جهان جالب خواهد بود، ولي از وجود يا اقدام به چنين كاري خبر ندارم. مطالعات تخصصي فراواني در دست است و پژوهندگان معدنكاري سدههاي ميانه بايد به جنبههاي حقوقي آن نيز توجه كنند.2
1. يكي از قديمترين آنها درمورد انگلستان از سِـر جان پتوس (1613 ـ 90) است، بهنام
Fodinae regales ، كه تاريخ، قوانين و مكانهاي معادن و كانيهاي عمده و كارهاي معدني در انگلستان، ويلز و در قلمرو انگلستان در ايرلند است، همراه با راهنماي اصطلاحات دشوار (126 صفحه، لندن 1670). او در زمان چارلز اول و كرامول معاون امور معادن سلطنتي بود.
Adolf Zycha: Das bohemische Bergrecht das Mittelalters auf Grundlage
des Bergrechts von Iglau (2, vols., Berlin 1900)
2. براي گزيدهاي بسيار
ناقص، نك از(Rickard (p. 571-639, 1932). ph. Rondeau: La mine a l'inventeur
(thesis, 232 p., Paris 1915 ، رشد حقوق سلطنتي در معادن گفتوگو كرده، كه بايد توجه داشت چنين حقوقي منشأ آلماني دارد و نه رومي.